Too many architects?

Architecten organiseren zich slecht

Het architectenlandschap in Vlaanderen is breed. Er bestaan zeer veel kleine kantoren die elk vanuit hun eigen visie projecten trachten binnen te halen. Grote kantoren kan je evenwel op één hand tellen. Nochtans is iedere architect ervan doordrongen dat schaalvoordelen ervoor zorgen dat projecten (en dus ook kantoren) rendabel worden. Het is interessant om na te denken over de juiste schaal van kantoren en hoe dit in lijn is met hun bedrijfsmissie. Klein en wendbaar voor innovatieve kantoren, groot en bedrijfszeker voor het maken van snelheid, schaal en kwaliteit? Is er dan nog ruimte voor de tussenschaal die nu overvloedig aanwezig is? En is de wijze waarop ze hun mensen kunnen betalen geen graadmeter om hierover te kunnen oordelen?

Het beroep wordt complexer, de verantwoordelijkheden groter, maar het ontwerpmatige financieel ondergewaardeerd

Hoewel cultureel gevierd, is het ontwerpmatige voor veel overheden/investeerders vooral een risico, waarbij onzekerheid wordt weggenomen door een verleidelijk beeld. Het is geen toeval dat kantoren die focussen op het begeleiden van de uitvoer, het coördineren van het bouwproces of het beheersen van normen en regels hogere tarieven (kunnen) vragen. Ze verkopen zekerheden. Kantoren die ontwerpmatig onderzoek centraal zetten zijn vaak aangewezen op wedstrijden, vaak tegen collega’s die ze goed kennen en die allen in staat zijn een kwalitatief ontwerp te maken. Ze verkopen hierbij de facto hun waardevolste goed aan een te lage prijs. Doordat de vraagstukken die behandeld worden per project worden behandeld (en niet projectoverkoepelend) is er weinig (budgettaire) ruimte voor Research & Innovation. Door de meerwaarde van een architect vooral cultureel te gaan benaderen en de viering ervan als een persoonlijke prestatie te zien, ligt de focus onterecht niet op de innovatieve kracht die in een plan / bouwmethodiek / bouwsysteem kan schuilen. Moeten architecten daarom niet eerder hun innovatieve kracht gaan verkopen? En kunnen die innovatieve oplossingen niet opgeschaald worden?

De opdrachten waarvoor architecten meedingen zijn te klein en werken het versnipperd landschap in de hand

Het oprichten van een architectenkantoor is niet zo moeilijk en vraagt ook geen bijzonder grote investeringen, op het bufferen van eigen loon na. Bovendien zijn de opdrachten in Vlaanderen — omwille van een relatief kleine stedenbouwkundige korrel — meestal vrij beperkt van schaal. Het zorgt ervoor dat het maken van een ontwerp met een compact team goed doenbaar is. Zou een schaalvergroting van de opdrachten er niet toe leiden dat architecten gedwongen worden zich strategischer te gaan organiseren? Om allianties te gaan bouwen en partnerships op te zetten? En zou het risico hierdoor niet gaan dalen? En als de waarde van de opdracht stijgt, zou de organisatievorm dan niet innovatiever kunnen worden uitgewerkt?

Opdrachtgevers hebben hierin belangrijke verantwoordelijkheden te nemen. Zo is de overheid goed in het opknippen van ontwerpopdrachten. Eerst een team aanstellen dat een masterplan mag maken, dan in een set regels gieten, dan een nieuw team aanstellen, dan de regels opnieuw in vraag stellen, enz. Is het werken met geïntegreerde opdrachten, desnoods met voorwaardelijke delen, niet efficiënter om de meervoudige doelstelling effectief te behalen? En is de bouwsector geen vragende partij om maatschappelijke doelstellingen (vb. de renovatiegolf) systemischer te gaan aanpakken? De rol van de opdrachtgever kan in deze niet worden onderschat. Hij/zij is verantwoordelijk voor een duidelijk programma van eisen, een duidelijke visie over het te volgen traject, op welke manier dienstverleners worden ingeschakeld en op welke schaal de inzichten worden uitgevoerd.

Terug naar het begin. Zijn er dan te veel architecten? Of zitten ze slecht verspreid? Voor architecten met ambitie is het oprichten van een eigen kantoor het hoogste goed. Vaak wordt talent hierdoor op een plaats ingezet waar de impact beperkt is — of minstens slechts punctueel. Als creatieve ondernemers schrikken klassieke werkomgevingen architecten af. Het vermaledijde statuut wordt zo in veel gevallen een creatieve kooi waarvan het deurtje wel openstaat, maar te klein is om door te ontsnappen. Zou die kooi verdwijnen wanneer architecten op zoek gaan naar partnerships om doelstellingen te realiseren? Zou hiermee de hoofdzakelijke focus op het projectmatige verdwijnen? En zou het in dergelijke partnerships kunnen gaan om het maken van snelheid en impact, waarbij de wijze waarop wordt samengewerkt ondergeschikt is?

Ik vraag het me af.