Architectuur in Nederland

De uitzondering die de regel bevestigt

Maar niet alle architecten blijven achter. Meertens benoemt zelf dat uitvoerende architecten wél goed verdienen. Waarom? Omdat ze risico wegnemen.

Een uitvoerend architect garandeert kostenbeheersing, faseringslogica en technische uitvoerbaarheid. Hij draagt een stuk procesregie en financiële verantwoordelijkheid. Precies wat Meertens beschrijft als waardevol in de keten.

En er is nog een groep die kan groeien: architecten die zich koppelen aan juristen en strategisch vooraan in het proces staan. Ik schreef daar eerder over: “Ontwerp is niet leidend in vergunningsverlening. Ontwerpstrategie wel.”

Die architecten nemen onzekerheid weg vóórdat het ontwerp begint. Ze bepalen wat haalbaar is binnen het regelgevend kader, waar de interpretatiemarge ligt, en welke strategie de vergunningskansen maximaliseert.

Het probleem is dus niet dat architectuur niet kan groeien. Het probleem is dat conceptuele architectuur — het domein van esthetiek en vormgeving — niet groeit. Omdat dat specifieke domein geen risico wegneemt. Het voegt visuele en culturele waarde toe aan een project, maar draagt geen verantwoordelijkheid voor de uiteindelijke haalbaarheid of uitvoering.

De architect komt te laat

Meertens stelt dat de rol van de architect is teruggebracht van regisserend bouwheer tot conceptuele estheet. Dat klopt. Maar de vraag is: waarom?

Omdat de conceptuele architect binnenkomt op het moment dat de risico’s al lopen. Hij ontwerpt binnen beperkingen die hij niet heeft kunnen beïnvloeden — bestemming, programma, budget, tijdsdruk. En als die beperkingen onduidelijk zijn, moet hij tijdens de uitvoering bijsturen. Dan wordt hij gezien als kostenpost, niet als waarde-creator.

Ik schreef eerder: ontwerp is niet leidend, ontwerpstrategie wel. Die stelling wordt door Meertens nu hard gemaakt. De 39% kloof ontstaat niet omdat architecten slechter zijn gaan ontwerpen. Ze ontstaat omdat conceptueel ontwerp op het verkeerde moment in het proces wordt ingezet — en omdat het geen risico wegneemt.

Drie specialisaties, drie waardeproposities

In mijn eerdere artikel benoemde ik drie fundamentele domeinen:

Ontwerpstrategie (fase 1): juridisch afbakenen van mogelijkheden. Welke ontwerpprincipes zijn haalbaar? Waar ligt de interpretatiemarge? Dit is het domein van de architect die zich vastklinkt aan de jurist.

Architecturaal vormgeven (fase 2): principes vertalen naar schoonheid. Dit is het domein van de conceptuele architect.

Bouwkundig vormgeven (fase 3): efficiënt realiseren. Dit is het domein van de uitvoerend architect.

De bottleneck? De meeste projecten beginnen bij fase 2, terwijl ze bij fase 1 horen te beginnen. En fase 2 — het conceptueel ontwerp — wordt niet economisch beloond in een keten waar waarde ligt bij wie risico wegneemt.

Fase 1 en 3 wel. Daar zit de groei. Daar ligt de waarde.

De ongemakkelijke vraag

Maar wat betekent dit voor het conceptueel ontwerp — traditioneel het meest zichtbare domein van architectuur?

Moeten we dat laten varen? Nee. Maar we moeten wel kiezen hoe we het organiseren. Conceptueel ontwerp is te belangrijk om te verwaarlozen. Het is wat architectuur herkenbaar maakt, wat culturele waarde creëert, wat steden onderscheidt van elkaar.

Maar het is simpelweg te weinig bepalend om als autonome kerncompetentie economisch te overleven. Een goed ontwerp op de verkeerde plek faalt in de procedure. Een goed ontwerp zonder strakke uitvoering blijft papier.

De keuze is dus niet óf we conceptueel ontwerp behouden. De keuze is hoe we het inbedden:

Ofwel koppelen we het aan ontwerpstrategie: conceptueel ontwerp wordt een instrument om strategische keuzes te visualiseren, te testen en uiteindelijk door te ontwikkelen.

Ofwel koppelen we het aan uitvoering: conceptueel ontwerp blijft onlosmakelijk gekoppeld aan de architect die de technische tekeningen maakt. De ontwerpstrategie wordt dan als een voortraject ingezet.

Ofwel organiseren we het binnen partnerships: conceptueel ontwerp blijft zelfstandig, maar alleen binnen langetermijnrelaties die volume bieden en het rendabel maken.

Alle drie de modellen kunnen werken. Maar geen enkele werkt zolang conceptueel ontwerp blijft bestaan als een losse dienst die per project wordt verkocht aan de laagste prijs.

Van project naar partnership

Meertens benoemt dat meer dan de helft van de architectenbureaus klein is — tot vijf medewerkers — en van project naar project werkt. Dat schaalnadeel maakt ze kwetsbaar.

Maar die kleine schaal is niet toevallig. Die is het logische gevolg van denken in projecten. Een project is eindig. Het vraagt een compact team voor een beperkte periode. Als het project klaar is, zoek je het volgende.

Wat als architecten niet in projecten denken, maar in partnerships met sterke opdrachtgevers? Een ontwikkelaar die jaarlijks tien sites ontwikkelt, heeft geen tien verschillende architecten nodig die elk één keer een ontwerp maken. Hij heeft één partner nodig die zijn strategie begrijpt, zijn ambities kent, en zijn portfolio doorlopend begeleidt — van haalbaarheid tot vergunning tot ontwerp of uitvoering.

Dat vraagt een ander businessmodel. Niet honorarium per project, maar een partnership waarbij volume, continuïteit en gedeelde verantwoordelijkheid centraal staan.

Het voordeel voor de opdrachtgever? Hij krijgt een professioneel kantoor dat zijn manier van werken kent, zijn risico’s begrijpt, en zijn tijd niet verspilt aan het telkens opnieuw uitleggen van de doelstellingen.

Het voordeel voor de architect? Garantie op afname. Schaalvoordeel. En de mogelijkheid om te investeren in kennis en systemen die de samenwerking efficiënter maken.

Dat is geen ondergeschiktheid. Dat is een bewuste keuze voor impact en continuïteit in plaats van project-per-project overleven.

De ‘onafhankelijkheid’ van de architect wordt vaak ingeroepen als heilig huisje om het huidige, versnipperde systeem te behouden. Maar het is exact dat krampachtig vasthouden aan een geïsoleerde onafhankelijkheid dat zorgt voor de economische kloof in werkingsmiddelen tussen bouwbedrijven en architecten. Het bewaken van die onafhankelijkheid staat daarmee willens nillens rechtstreeks in contact met de economische uitholling van ons vak en die pijnlijke achterstand van 39%.

De keuze

Meertens stelt de vraag: is de huidige positie van de architect in de keten nog houdbaar?

Mijn antwoord: nee. Niet als conceptuele architecten blijven wachten tot ze gevraagd worden te ontwerpen. En niet als ze van project naar project blijven werken zonder garantie op continuïteit.

Maar wel als we kiezen:

Ofwel voor ontwerpstrategie — als partner van de jurist, vooraan in het proces, waar risico wordt weggenomen, al dan niet gekoppeld aan het conceptuele.

Ofwel voor uitvoering — als architect die kostenbeheersing en technische uitvoerbaarheid garandeert, al dan niet gekoppeld aan het conceptuele.

Ofwel voor conceptueel ontwerp — maar uitsluitend binnen partnerships die volume en continuïteit bieden.

Bij humbble kies ik radicaal voor het eerste. Ik begin met de vraag wat er kan. Soms eindigt dat met strategisch advies. Soms met een vergunning. Soms met architectuur. Maar het begint altijd met strategie — en het is altijd gericht op een langetermijnrelatie.

Dat is geen nieuwe rol. Dat is de rol die architecten hadden vóórdat ze naar de randen werden geduwd. En het is de rol die de kloof van 39% kan dichten — in Nederland én in Vlaanderen.